Baby's doen het prima op uitsluitend borstvoeding gedurende de eerste zes maanden. Bijvoeding is niet nodig en zelfs af te raden. De twijfels komen desondanks als het een warme zomer is of als er sprake is van vakantieplannen naar een land met tropisch of subtropisch klimaat. Wij krijgen regelmatig de vraag hoeveel extra water er moet worden bijgegeven opdat de baby niet uitdroogt. In dit artikel leggen we uit hoe je uitdroging kunt voorkomen zonder extra water te geven.
Onderzoek in de tropen
Sachdev e.a. deden in 1991 in India onderzoek bij 45 gezonde baby's in de leeftijd van 1-4 maanden. De baby's werden in twee groepen ingedeeld. Groep 1 (23 baby's) kreeg alleen borstvoeding. Groep 2 (22 baby's) werd volgens gewoonte van de moeder bijgevoed met gemiddeld 11% water.
Het onderzoek vond plaats in een ziekenhuis en duurde acht uur. De kamertemperatuur varieerde van 34 ºC tot 41 ºC en de luchtvochtigheid varieerde van 9 tot 50% . Er werd gekeken naar gewicht, lengte, kamertemperatuur, luchtvochtigheid, urineproductie, urine- of serumosmolaliteit, gewichtsverandering en rectale lichaamstemperatuur.
Onderzoeksresultaten
Uit het onderzoek in India is blijkt dat de baby's uit groep 1 prima in staat zijn om hun vochtbalans op peil te houden. Hieruit kun je concluderen dat het niet nodig is om extra water te geven. Het onderzoek is uitgevoerd onder hete en behoorlijk droge omstandigheden in combinatie met een werkende ventilator. Dit zijn alledrie factoren die ertoe bijdragen dat er waterverlies plaatsvindt.
Sterker nog: uit het onderzoek komt naar voren dat het geven van extra water ertoe leidt er minder moedermelk wordt gedronken!
En als er door toediening van extra water minder moedermelk wordt gedronken kan heeft dit onwenselijke gevolgen met betrekking tot de gewenste calorie-inname en voedingsstoffen. In Bangladesh kwamen Brown e.a. óók tot de conclusie dat extra water niet nodig is alhoewel er in dit onderzoek geen controlegroep was van baby's die extra water kregen.
Meer nadelen door toediening van 'extra'
- Minder zuigkracht. Het geven van bijvoeding remt de behoefte van de baby om vaak en krachtig bij zijn moeder te zuigen en te drinken, en als die behoefte minder wordt zal de melkproductie ook minder snel op gang komen of zelfs afnemen.
- Tepel-speenverwarring. Indien het 'extra' met een fles wordt gegeven, kan de baby met zijn manier van zuigen in verwarring raken door het verschil tussen tepel en speen waardoor het drinken aan de borst wordt bemoeilijkt en daardoor kan weer minder melkafgifte ontstaan en meer kans op stuwing. Dit kan al door één flesje ontstaan.
- Risico van allergie. Indien als bijvoeding kunstvoeding wordt gegeven, is er het extra risico dat zich een allergie voor koemelkeiwitten of soja ontwikkelt.
- Risico van infectie. Bij onvoldoende hygiëne en gebrek aan koeling levert het geven van bijvoeding bovendien het risico van infectie.
- Uit onderzoek is gebleken dat als een baby gedurende de eerste dagen water en/of glucose krijgt, de kans op geelzucht wordt verhoogd.
Onwetendheid
Er zijn natuurlijk situaties waarbij een baby niet genoeg moedermelk binnenkrijgt. In de borstvoedingskliniek van kinderarts
Jack Newman bijvoorbeeld komen per week ongeveer twee tot drie uitgedroogde baby's binnen. Hij wijst erop dat de uitdrogingsverschijnselen in bijna alle gevallen voorkomen hadden kunnen worden als de ouders en hulpverleners voldoende kennis en ondersteuning zou hebben gehad. De meeste moeders hebben genoeg melk en er is dan dus sprake van een situatie dat de baby blijkbaar op dat moment niet in staat is om de beschikbare melk te verkrijgen. Slechts in een uitzonderlijke situatie kan een moeder niet voldoende moedermelk produceren.
Wat is er dan aan de hand?
Hij stelt dat deze baby's weliswaar aan borst waren gelegd maar geen borstvoeding kregen. Ze wekten de indruk goed aangelegd te zijn en juist daardoor ontstonden er problemen. Als er namelijk wel sprake was van borstvoeding dan zouden de baby's niet uitgedroogd raken. In deze situaties waren de moeders en sommige betrokken zorgverleners onwetend. Zij konden niet goed beoordelen of de baby voldoende voeding binnenkreeg en/of de baby wel correct zuiggedrag vertoonde. En zij waren ook niet op de hoogte van de aanwijzingen die erop duiden dat een baby niet voldoende binnenkrijgt.
Ik zal nu in het kort bespreken wat de kenmerken van uitdroging zijn en vervolgens ingaan op de vraag welke aanwijzingen je hebt om de diagnose te kunnen stellen dat je baby mogelijk uitgedroogd raakt.
Uitdrogingsverschijnselen
Bij onvoldoende vochtopname ontstaat een vochttekort in het lichaam. De nieren kunnen een vochttekort gedeeltelijk compenseren door minder vocht uit te scheiden. De uitscheiding via de longen en de huid kan nauwelijks verminderen. Een lichte dehydratie kun je herkennen door lusteloosheid, sufheid, inactiviteit, gebrek aan eetlust, een droge beslagen tong en verminderde urineproductie. Bij een gezonde op tijd geboren baby komt uitdroging de eerste paar dagen praktisch niet voor, omdat deze baby's worden geboren met overvloedig vocht.
De minimale urineproductie is op dag 1 en 2, één tot twee natte luiers, maar daarna kunnen minder dan drie natte luiers een belangrijk signaal zijn. Een ernstiger mate van uitdroging wordt gekenmerkt door een droge, niet elastische, losse huid en diepliggende ogen. Een goede controle op voldoende drinken kan gebeuren door de kleur van de urine in de gaten te houden. Geconcentreerde urine is geel tot donkergeel van kleur. Bij voldoende vochtopname is de urine minder geconcentreerd, waardoor ze bijna kleurloos is. Deze vorm van uitdroging wordt primaire dehydratie genoemd.
Er bestaat ook secundaire dehydratie. Deze vorm van uitdroging kan ontstaan door abnormaal verlies van water en elektrolyten. Dit is meestal een acuut gebeuren, zoals bij braken en diarree, of hoge koorts. In deze situatie verliest men grote hoeveelheden vocht en natrium en in mindere mate ook kalium. De bloeddruk kan dalen, polsslag neemt toe en er kan duizeligheid ontstaan en verwardheid, sufheid. Het toedienen van alleen water is zinloos in dit geval omdat de nieren reageren op het lage natriumgehalte van het bloed.
Baby's kunnen bij verkeerd beleid snel uitdrogen met ernstige gevolgen. Geelzucht kan worden bevorderd en er kan onherstelbare schade ontstaan in de hersenen of andere vitale organen. Het is dus van belang om goed op de juiste signalen te letten.
Belangrijke aanwijzingen
Er zijn verschillende aanwijzingen om te bepalen of een baby genoeg melk binnenkrijgt of niet.
- Het zuiggedrag van de baby.
Een baby die volop melk binnenkrijgt heeft een karakteristiek zuigpatroon. Zijn lippen zijn naar buiten gekruld. Over het algemeen opent hij zijn mond behoorlijk ver als hij drinkt en het ritme is langzaam maar gestaag. Bij de maximale opening van zijn mond is er een merkbare pauze. Je kunt deze waarnemen door op de kin te letten. Vervolgens sluit de baby zijn mond weer iets. Met deze pauze wordt niet de pauze bedoeld tussen twee slokken. Het gaat om de pauze gedurende één zuigbeweging. Hoe langer deze pauze is, des te meer melk krijgt de baby. Soms kun je de baby horen slikken, maar een baby kan ook volop melk binnenkrijgen zonder geluid te maken. Normaal gesproken verandert het zuigpatroon gedurende een voeding. Af en toe zal er ook 'gesabbeld' worden. Belangrijk is om te weten dat er niet alleen gesabbeld wordt maar dat de bovengenoemde zuigbewegingen ook plaatsvinden.
- Poepluiers, normaal gesproken.
Dag 1-3 donker, groen tot bijna zwarte poepluiers (meconium).
Dag 4-6 ontlasting wordt steeds lichter van kleur zodra er meer moedermelk wordt gedronken. Rond de vijfde dag verschijnt de normale mosterdkleurige zalvige ontlasting met af en toe enige variatie mogelijk naar oranje of groenig, met slijm of schuimig. De frequentie neemt toe tot minstens 2-3 goed gevulde luiers per dag. Met vijf poepluiers per dag heeft een baby nog geen diarree. Bij diaree moet je denken aan 10-16 poepluiers.
Als een baby op de vijfde dag nog steeds meconiumluiers heeft, dient de dokter gewaarschuwd te worden. Bij sommige baby's verandert het ontlastingspatroon na vier à zes weken naar bijvoorbeeld een poepluier per drie dagen. Het komt zelfs wel eens voor dat een baby het 15 dagen stelt zonder een poepluier. Zo lang het met de baby goed gaat en de ontlasting zacht en geel is, is er geen sprake van constipatie en/of van een abnormale situatie.
Waarschuw wel een dokter als je baby van drie weken oud of jonger gedurende 24 uur geen poepluier heeft gehad. Over het algemeen duiden kleine, onregelmatige poepluiers in deze periode op onvoldoende inname van voeding. Er zijn natuurlijk uitzonderingen, maar het is beter om het even te checken.
- Plasluiers, normaal gesproken.
Dag 1-3: weinig, maar toenemend in aantal.
Dag 4-5: vier à vijf volle plasluiers per dag.
Dag 6: zes volle wegwerpluiers of zes à acht katoenen plasluiers per dag.
Soms is het moeilijk te bepalen hoe groot de urineproductie is als er sterk absorberende luiers gebruikt worden. Je kunt leren aanvoelen hoe een minimale plasluier aanvoelt door 30-60 ml water op een droge luier te gieten. De urine hoort licht van kleur te zijn en dus niet geconcentreerd met een sterke geur. De eerste twee tot drie dagen produceren sommige baby's roze of rode urine. Dit hoeft geen reden tot paniek te zijn, maar mag wel een aandachtspunt vormen om te kijken of de baby goed is aangelegd.
Bijhouden van de hoeveelheid urine helpt om een diagnose te stellen of een baby voldoende binnenkrijgt, maar is niet geschikt als diagnosemiddel als de baby naast moedermelk ook ander vocht krijgt.
- Gewichtstoename
Gewichtstoename dient minimaal 125 gram per week te zijn. Het is wel van belang om steeds dezelfde weegschaal te gebruiken.
De zieke baby met diarree
Niet alle dunne veelvuldige poepluiers betekent diarree. Diarree komt bij een baby die borstvoeding krijgt veel minder vaak voor dan bij een flesgevoede baby en is ook sneller weer verholpen.
Bij diarree moet je denken aan 10-16 poepluiers per dag met een waterige samenstelling met weinig vaste deeltjes en een afstotende geur.
Omdat moedermelk zo snel wordt opgenomen in het lichaam en vele antistoffen bevat vormt moedermelk het beste medicijn om de diarree zo snel mogelijk te verhelpen. Maar als de diarree heel ernstig is kan een arts adviseren om een ORS-oplossing als supplement te geven naast de moedermelk.
De beste manier om uitdroging te voorkomen is ervoor te zorgen dat de baby veel moedermelk binnenkrijgt. Dit kan het beste gebeuren door veelvuldig te voeden. Dit geldt ook voor een baby die overgeeft als gevolg van ziekte en bij koorts.
Veelvuldige dunne luiers die groen en waterig zijn kunnen duiden op een overgevoeligheid voor voedingsmiddelen of medicijnen die moeder en/of baby hebben gebruikt. Het kan ook duiden op een teveel aan voormelk. Raadpleeg een deskundige.
Tot slot: gouden tips om uitdroging te voorkomen
Gedurende de eerste week na de geboorte:
- Baby direct na de geboorte bij moeder op de buik leggen, en alle tijd geven om de tepel te vinden en te zuigen.
- Baby bij voorkeur bij de moeder in de buurt houden zowel overdag als 's nachts, zodat de signalen van de baby snel gehoord en gezien kunnen worden.
- Aanleggen op verzoek, frequent. Zodra de baby op de een of andere manier te kennen geeft dat hij wil drinken, wordt hij aangelegd; ook dit geldt voor overdag als voor 's nachts. De eerste week wordt hij frequent aangelegd om te zuigen; 10-12 keer per dag is ook heel normaal.
- Zonodig frequenter. Als het nuttig lijkt dat een baby meer drinkt, dan wordt geadviseerd de voedingsfrequentie te verhogen. Bij borstvoeding geldt de wet van vraag en aanbod hoe vaker de baby zuigt, des te groter de melkproductie.
- Fopspeen dubieus. Het gebruik van een fopspeen, flessenspeen of tepelhoedje kan ertoe leiden dat de baby minder goed drinkt en kan bijdragen tot zuigverwarring.
- Beide kanten en lang genoeg. In het algemeen wordt een baby voor een voeding achtereenvolgens aan beide kanten aangelegd totdat de baby aangeeft genoeg te hebben gehad.
- Stimuleer een slaperige pasgeborene om regelmatig te drinken. Sufheid en slaperigheid kan een oorzaak en gevolg zijn van uitdroging. Sommige baby's lijken zo tevreden en eisen zo weinig dat er wel eens een voeding wordt gemist.
- Let ook op de kleding van je baby. Een baby die huilt, rood aanloopt en transpireert kan zeker te veel kleding aanhebben en door het transpireren weer onnodig vocht verliezen.
- Als je de indruk hebt dat je baby geen juiste zuigtechniek heeft, vraag dan zo snel mogelijk advies aan een deskundige. Zie
Zoek deskundigen
Bronvermelding
- The Breastfeeding Answer Book, LLL International
- Decision tree and postpartum management for preventing dehydration in the breastfed baby. Jack Newman, Journal of Human Laction, nr. 2(2) 1996
- The importance of Newborn Stool Counts door Denise Bastien. Leaven Dec.'97-Jan.'98
-
Krijgt mijn baby wel genoeg?
- Water supplementation in exclusively breastfed infants during summer in the tropics. H.P.S. Sachdev e.a. The Lancet, 20 april 1991
-
Not enough milk van de WHO
Lees ook
Mijn dochter Lisanne, nu vijf maanden, die krijgt bv omdat, we met allergieën te maken hebben in de familie en het is schijnbaar ook beter bv ipv fles voor haar. We hadden een bijeenkomst gevolgd tijdens de zes maanden zwangerschap van twee uurtje en na veel lezen en ik had zo iets van daar ga ik voor. Dit ga ik doen en toen Lisanne er was heb ik aan me borsten gevoeld van; zo voelen ze aan, als er wat mee zou zijn dan weet ik het. En van dag één dat ze er was had ik al een hard plekje in me borst en ik heb het tegen iedereen gezegd huisarts, kraam- en de verloskundige maar niemand gaf er eigenlijk aandacht aan, ze zeiden alleen: niemand heeft twee dezelfde borsten en klaar was ik er mee.
